Zekât herkese konan bir vergi değildir; zenginlere yüklenen bir yükümlülüktür ve nisab, fıkhın zenginlik çizgisini çektiği yerdir. Bunun altında hiçbir şey borçlu değilsiniz ve zekât almaya uygun olabilirsiniz; bu çizgide veya üzerinde, bir kameri yıl boyunca elinizde tutarsanız, toplamın yüzde 2.5'ini borçlanırsınız. Türkiye'nin resmî yöntemi, yani TDV hesaplayıcısında uygulanan Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu ölçüsü, çizgiyi 80.18 gram altın olarak belirliyor. İHH'nin hesaplayıcısı ise ikinci bir çizgiyi, 612.36 gram gümüşü de kontrol ediyor. Eşiklerin ne anlama geldiğini ve hangisini kullanacağınızı bilmek, her zekât verenin ilk yetkinliğidir. İşte tablonun tamamı.
Faizsiz seçenekleri karşılaştırmaya hazır mısınız?
Rakamlar nereden geliyor?
Peygamber, parasal nisabı kendi ekonomisinin para madenleriyle belirledi: yirmi altın dinar veya iki yüz gümüş dirhem. Klasik ağırlıklarla çevrildiğinde altın çizgisi 80 gramın biraz üzerine (Türkiye'nin resmî rakamı: 80.18 gram), gümüş çizgisi ise 612.36 grama denk gelir. On dört asır önce bu iki eşik birbirine yakın bir servet satın alıyordu; madenler o zamandan beri çok büyük ölçüde birbirinden ayrıştı ve gümüşün altın karşısındaki çöküşü, gümüş nisabının artık altın nisabından çok daha düşük bir lira değerini işaret etmesi demek. Modern nisab tartışmasının tamamı bu tek cümlede: aynı gelenek, iki çizgi ve her zekât otoritesinin ya birini seçmesi ya da ikisini uzlaştırması gerekiyor.
Altın mı gümüş mü: kim hangisini kullanıyor ve neden?
Türkiye'nin resmî ölçüsü altındır: DİYK yöntemi 80.18 gramı esas alır ve gerekçe eşiğin ne için var olduğunu izler: gerçek zenginliği işaretlemek. Altın çizgisi, güncel fiyatlarda, gerçek fazlası olan bir hanenin aştığı, geçim sıkıntısı çeken bir hanenin aşamadığı bir tasarruf düzeyini temsil eder; bu da nisabın borçlu olanları alabilecek olanlardan ayırma işlevine uyar. Gümüşün gerekçesi ise zekât alanın gerekçesidir: daha düşük bir eşik daha fazla kişiye yükümlülük getirir ve fakirlere daha çok zekât ulaştırır; alanlar için en yararlı ölçüyü seçme yönündeki klasik ilke ona gerçek bir ağırlık kazandırır. İHH gibi titiz kurumların ikisini birden göstermesinin sebebi budur. Çoğu otoritenin vardığı dürüst çözüm şudur: Türkiye gibi altınla birikim yapılan ekonomilerde işleyen ölçü altındır, gümüş ise güvenli tarafı isteyenler için gönüllü ihtiyatlı tercihtir. Varlığınız gümüş çizgisini aşıyor ama altın çizgisini aşmıyorsa, Türkiye'deki resmî ölçüye göre ödemek zorunlu değildir; ödemek ise daha cömert bir yorumdur ve borçlu olmayabileceği zekâtı verdiği için Allah katında zarara uğrayan kimse olmamıştır.
Eşiği çevreleyen işleyiş kuralları
- Alış fiyatıyla değerleme: TDV yöntemine göre nisab, altının alış fiyatlarıyla (daha düşük kotasyon) test edilir; bu da eşiğin aşılmasını kolaylaştırır, ödenecek tutar ise satış fiyatlarıyla değerlenir. Her iki asimetri de bilinçli olarak alanların lehinedir.
- Bilanço bir bütün olarak test edilir: nisab varlık başına değil, toplam üzerinden uygulanır. Altın, nakit, alacaklar ve portföy toplanır, borçlar düşülür ve tek bir rakam olarak çizgiye karşı test edilir; (hesaplama rehberimiz) bunu sırasıyla anlatır.
- Havl: nisabı bugün aşmak zekâtı bugün gerektirmez; varlığın bir kameri yıl boyunca çizgide veya üzerinde kalması gerekir. Pratik uygulama: yıllık bir tarih belirleyin, o tarihte çizginin üzerindeyseniz ve arada yoksulluğa düşmediyseniz ödeyin.
- Güncel fiyatlar önemlidir: 80.18 gramın lira değeri altınla birlikte her gün değişir. Geçen yıldan hatırladığınız bir rakama değil, hesaplama tarihinizdeki fiyata göre test edin; Türkiye enflasyonunda bu sapma çok büyüktür.
Yöntemin tamamı adım adım rehberde, altına özgü ayrıntılar ise altının zekâtı yazısında.
Çizginin etrafında dolaşıyorsanız
Gerçek haneler gidip gelir: maaş haftasında nisabın üzerinde, kira ödendikten sonra altında. Fıkhın özü şudur: klasik Hanefi ölçüsü, aradaki her günü denetlemek yerine kameri yılın başına ve sonuna bakar; dolayısıyla yıl ortasındaki bir düşüş tek başına yükümlülüğü ortadan kaldırmaz, gerçekten çizginin altına düşüp orada kalmak ise yılı sıfırlar. Pratik karşılıkları: sabit yıllık tarihinizi koruyun ve o tarihte dürüstçe test edin; çizginin altına inmek için transferleri tarihe göre zamanlamayın (takvim hilesi aritmetiği kandırır, yükümlülüğü değil); durumunuz gerçekten sınırdaysa iki dürüst seçenek vardır: gümüş ölçüsü (ihtiyatlı olarak ödemek) veya gerçek rakamlarınızla doğrudan Alo 190'a sormak. Saygıyı hak etmeyen tek şey, hiç saymaya girişmeyen o sürekli 'herhalde altındayım' tavrıdır; nisab bir sayıdır ve sayılar test etmek içindir.
Nisab ve hane: kimin serveti teste girer?
Zekât bireyseldir, evlilik birliğine bağlı değildir. Karı ve koca kendi varlıklarını nisaba karşı ayrı ayrı test eder: onun düğün altını kendisinindir, onun maaş birikimi kendisinindir ve hiçbiri diğerinin varlığı üzerinden zekât borçlanmaz. Bunun pratikte iki yönü vardır. Birleşik serveti çizgiyi aşan bir hanede, her biri çizginin altında kalan ve hiçbir şey borçlanmayan iki kişi bulunabilir; yalnızca bileziği 80.18 gramı aşan bir kadın ise hanenin nakdi kıt olsa bile o bilezik üzerinden zekât borçlanır, ki tam da bu durumda aile bütçesinden lira ödemek veya küçük bir parçayı satmak onun yükümlülüğünü yerine getirir. Aile için hesap yapan ebeveynler testi hane başına değil kişi başına yapmalıdır; fazladan beş dakika hem eksik ödemeyi hem de fazla ödemeyi önler.
Çizginin altında olmak bir durumdur, başarısızlık değil
Benimsemeye değer bir bakış: nisab aynı zamanda alan taraf için de uygunluk çizgisidir. Bunun altındaki bir hane zekâttan kaçmıyor; zekâtın hizmet etmek için var olduğu kesimin içinde yer alıyor ve uygun olduğunda zekât almak gelenekte hiçbir utanç taşımaz. Eşiğin itibarı iki yöne de işler: zenginleri tam olarak yükümlü kılar, ihtiyacı da tam olarak tanımlar; bu yüzden rakamı doğru bulmak, iki tarafta da yuvarlak sayı sezgilerinden daha önemlidir. Zekât SSS sayfası alıcıların uygunluğunu ele alır, zekât merkezinde ise geri kalanı bulabilirsiniz.
Bölgenizdeki kurumları karşılaştırın
Faizsiz ürünleri yan yana karşılaştırın veya eşleştirme aracımız durumunuza en uygun seçenekleri önersin.
Sonuç
Resmî olarak tek bir eşik var: alış fiyatlarıyla 80.18 gram altın, sabit bir kameri tarihte net varlığınızın tamamına karşı test edilir. Tek bir ihtiyatlı alternatif var: alanların lehine olan tarafı seçenler için gümüş çizgisi. Geri kalan her şey dürüst saymaktan ibarettir. Bu yıl hesaplayıcıyla test edin, tarihi yazın; zenginlik çizgisi bir muamma olmaktan çıkıp her zaman olduğu şeye dönüşür: İslam'ın üçüncü şartının giriş kapısı.