TEFAS'ta alabileceğiniz her katılım hisse senedi fonu, her BIST Katılım endeksi, her katılım emeklilik fonu ve ülkedeki tek filtreli aracı kurum aynı kural kitabına tabidir: TKBB Danışma Kurulu'nun hisse senedi standardı. Bu alışılmadık bir durum. Çoğu piyasada her fon yöneticisi kendi metodolojisini seçer (AAOIFI, DJIM, FTSE ya da kurum içi bir yöntem) ve yatırımcılar küçük puntolu ayrıntıları karşılaştırmak zorunda kalır. Türkiye bu soruyu merkezileştirdi. Tek bir standardı anlarsanız, tüm piyasanın uyum mantığını anlamış olursunuz.
Faizsiz seçenekleri karşılaştırmaya hazır mısınız?
Standardı kim belirliyor?
TKBB Danışma Kurulu, katılım bankacılığı çerçevesi altında kurulmuş, katılım finans sektörünün en üst şer'i otoritesidir. Kurulun hisse senedi standardı olan Pay Senedi İhracı ve Alım-Satımı Standardı, katılım kuruluşlarının ve fonlarının hangi hisse senetlerini elinde tutabileceğini belirler. Borsa İstanbul'un Katılım endeksi temel kuralları standardı mekanik olarak uygular; endekse dahil olmakla fonlara uygunluğun birlikte hareket etmesinin nedeni budur.
İki aşamalı tarama
Standart, çoğu küresel İslami filtrenin çalıştığı gibi işler: önce işletmeler faaliyet alanına göre elenir, ardından geriye kalanların bilançoları test edilir.
1. aşama: Faaliyet dışlamaları
- Faize dayalı finans (geleneksel bankalar, sigortacılar, leasing ve faktoring şirketleri)
- Alkol üretimi ve ticareti
- Kumar ve şans oyunları
- Domuz ve domuz ürünleri
- Caiz olmayan medya ve eğlence
- Tütün
- Silah
- Türkiye piyasa pratiğini yansıtacak şekilde açıkça belirtilen vadeli altın ve döviz işlemleri
2. aşama: Mali eşikler, 33/33/5
- Faiz getiren borç, toplam varlıkların veya piyasa değerinin büyük olanının 33%'ünün altında kalmalıdır.
- Faiz getiren varlıklar (mevduat, tahviller, faiz geliri doğuran alacak yapıları) da aynı baz değerin 33%'ünün altında kalmalıdır.
- Caiz olmayan gelir, toplam gelirin 5%'inin altında kalmalıdır.
Mantık pragmatiktir. Borsada işlem gören hemen hiçbir sanayi şirketi geleneksel finansmandan tamamen arınmış değildir; eşikler arızi maruziyeti tolere ederken, ekonomisi gerçekten faize dayanan şirketleri dışarıda bırakır. Caiz olmayan küçük gelir diliminin arındırılması, endeks kurallarında zorunlu kılınmak yerine komite yönlendirmesine göre fon düzeyinde yapılır.
Uyum nasıl doğrulanıyor: KAP'ta KAFIF
Şirketler, Türkiye'nin kamuyu aydınlatma platformu KAP'ta üç ayda bir yayımladıkları KAFIF (Katılım Finans İlkelerine Uygunluk Bilgi Formu) ile kendi beyanlarını verir. Borsa İstanbul sonuçları endeks gözden geçirmelerinde uygular. Bir eşiği aşan şirket bir sonraki gözden geçirmede Katılım endekslerinden çıkar ve filtreli ürünler bu çıkışları yönetmek zorundadır. Bu üç aylık ritim sistemin hem gücü (kamuya açık, kontrol edilebilir, tek tip) hem de gecikmesidir: bir bilanço, gözden geçirme sorunu yakalamadan önce bir çeyrek boyunca kayabilir.
Standart nerede bağlayıcı?
- BIST Katılım endeksleri: KATLM (Katılım Tüm), KAT30 (Katılım 30) ve KAT50; bunların kuralları standardın mekanik halidir. Bunları BIST Katılım endeksleri açıklayıcı yazımızda ayrıntılı ele alıyoruz.
- Katılım fonları: KAP fon kuralları, katılım hisse senedi fonlarının evrenini Katılım endeksi üyeleri ile komite icazetli hisselerle sınırlar.
- Katılım emeklilik fonları: aynı evren tanımı BES ve OKS içinde de geçerlidir.
- Aracı kurum: Kuveyt Türk Yatırım'ın alım yönlü filtresi, yalnızca uygun hisseler için alım emri gerçekleştirir; son kontrolümüzde bu yaklaşık 240 hisseydi.
Bu sonuncusu hisse seçenler için önemlidir: listeleri kendiniz kontrol etmek yerine emir düzeyinde otomatik filtre istiyorsanız, piyasadaki tek mecra Kuveyt Türk Yatırım'dır; ayrıntıları incelememizde bulabilirsiniz. Diğer tüm kurumlar her emri gerçekleştirir ve uyumu size bırakır; bu durumda izleyeceğiniz yöntem kendi kendine tarama rehberimizdir.
33/33/5, AAOIFI ve küresel filtrelerle nasıl karşılaştırılıyor?
TKBB eşikleri, AAOIFI'nin yaklaşık 30% borç filtreleriyle paralellik gösterir; ancak varlıkların veya piyasa değerinin büyük olanına karşı 33% kullanır ve 5% caiz olmayan gelir sınırı AAOIFI uygulamasıyla örtüşür. Faaliyet dışlama listesi, yerel özelliklerle birlikte genel olarak AAOIFI ile uyumludur. Pratik sonuç: TKBB filtresini geçen bir hisse genellikle çoğu küresel filtreyi de geçer, tersi de geçerlidir; ancak eşiklerin yakınında sınır durumlar vardır. Hem Türk hem uluslararası portföy tutuyorsanız, listelerin isim isim aynı olduğunu varsaymayın.
Standardın yapmadığı şeyler
Uyumun ötesinde yönetim kalitesini, değerlemeyi veya kurumsal yönetimi değerlendirmez. Bir hisse 33/33/5'i geçip yine de kötü bir yatırım olabilir. Ayrıca yargıyı ortadan kaldırmaz: endeks üyeliğinin ötesindeki komite icazetli eklemeler ilim ehlinin takdirini içerir ve arındırma uygulaması fona göre değişir. Standart tek bir soruyu iyi yanıtlar, yani katılım yatırımcısının hangi hisseleri tutabileceğini; diğer tüm yatırım sorularını her zaman olduğu yerde, yani sizde bırakır. Bu filtrenin beslediği piyasa için yatırım sayfamızdan ve Türkiye'de helal yatırımın durumu yazımızdan başlayabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Neden AAOIFI'nin 30%'u yerine 33%?
Danışma Kurulu çizgiyi üçte bir olarak belirledi; bu, bir payın küçük mü yoksa baskın mı sayılacağına dair klasik fıkıh tartışmalarında derin kökleri olan bir eşiktir. Varlıkların veya piyasa değerinin büyük olanına göre ölçüldüğünde, çoğu piyasa koşulunda AAOIFI'nin formülasyonuna benzer davranır. Dürüst cevap şudur: her sayısal eşik bir ilmî uzlaşıdır, vahiy değildir; önemli olan tutarlı uygulama ve kamuya açık doğrulamadır, ki KAFIF sistemi bunu sağlar.
Bir şirket bir çeyrek helal, sonraki çeyrek değil olabilir mi?
Evet. Eşikler oranlardır ve iki taraf da hareket eder: borç düzeyleri değişir, piyasa değerleri dalgalanır. Çizgiye yakın hisseler gözden geçirmeler arasında gidip gelebilir. Fonlar ve aracı kurum filtresi çıkışları mekanik olarak yönetir; standardı izleyen bireysel yatırımcılar ise tek seferlik bir kontrolün sonsuza dek geçerli olduğunu varsaymak yerine, her gözden geçirme döneminde portföylerini yeniden kontrol etmelidir.
Temettüleri kendim arındırmam gerekir mi?
Bölgenizdeki kurumları karşılaştırın
Faizsiz ürünleri yan yana karşılaştırın veya eşleştirme aracımız durumunuza en uygun seçenekleri önersin.
Bir katılım fonu aracılığıyla tutuyorsanız, caiz olmayan küçük gelir diliminin arındırılması fon komitesinin sorumluluğundadır ve komite yönlendirmesine göre yapılır; bu, fon yolunun pratik gerekçelerinden biridir. Filtreli hisseleri doğrudan tutuyorsanız arındırma yükümlülüğü sizindir: şirket gelirinin caiz olmayan payını, genellikle KAFIF bildiriminden veya faaliyet raporundan tahmin edin ve temettünüzün buna karşılık gelen kısmını verin. Standart bu dilimi gelirin 5%'i ile sınırlar, dolayısıyla tutarlar küçüktür; ancak bu disiplin, doğrudan taramayı dürüstçe yapmanın bir parçasıdır.
