TOKİ Konut Taksitleri Türkiye'de Caiz mi?

Türkiye'nin Toplu Konut İdaresi olan TOKİ, sübvanse edilmiş taksitli satışlarla milyonlarca aileyi ev sahibi yaptı ve planlarında Türk fıkhının en pratik görüş ayrılıklarından birini doğuran bir özellik bulunuyor: taksitler ve kalan bakiyeler altı ayda bir bir endekse göre güncelleniyor; bu endeks çoğunlukla memur maaş zammı ya da enflasyon göstergeleridir. Hiçbir yerde bir faiz oranı geçmez; borç yalnızca endeksi takip eder. Bu takibin riba olup olmadığı sorunun tamamıdır.

Yasaklayan görüş, borcun aynı miktarda ödenmesi gerektiği ve şart koşulan her artışın adı ya da mekanizması ne olursa olsun riba olduğu yönündeki klasik kuraldan hareket eder. Ocak ayında 500,000 lira borcu olan ve bir endeks değiştiği için Temmuz'da 540,000 lira borçlu hale gelen alıcının borcu şart koşulmuş biçimde büyümüştür; bu büyümenin bir faiz oranına değil maaşlara ya da fiyatlara atıf yapması yapıyı değiştirmez. Bu görüşteki âlimler, aralarında Diyanet'in kendi ilmî geleneği içindeki sesler de dahil olmak üzere, Peygamber'in yasağının şart koşulan her fazlalığı kapsadığına dikkat çeker ve endekslemeyi istatistikçi ceketi giymiş faiz olarak değerlendirir.

İzin veren görüş ise ödemenin amacından hareket eder: borç yalnızca rakam olarak değil değer olarak ödenir ve yüksek enflasyonlu bir ekonomide yanıltıcı olan şey rakamın kendisidir. Enflasyon yüzde 40 seyrederken borç nominal olarak sabit ödenirse satıcı sessizce mülksüzleştirilmiş olur; bakiyeyi alım gücüne endekslemek, alıcının fiilen aldığı şeyi satıcıya geri verir, fazlasını değil. Türkiye'de ve dışında çağdaş âlimler bu gerekçeyle uzun vadeli yükümlülüklerin enflasyona endekslenmesini kabul etmiş, bazıları bunu gerçek değer kaybı bağlamlarıyla sınırlamıştır; Türk lirasının son on yılları ise tartışmasız şekilde bu tanıma uyar. Bu okumaya göre TOKİ'nin mekanizması anlaşmayı büyütmez, korur.

Uluslararası fıkıh kurumları genel olarak borçların topyekûn endekslenmesine mesafeli durmuş, ancak enflasyonun alacaklılara yaptığı haksızlığı kabul etmiş ve yükümlülüklerin en baştan altın ya da istikrarlı bir para birimi cinsinden belirlenmesi gibi alternatiflere izin vermiştir. Bu incelik TOKİ için önemlidir: taksit planının endeksi sözleşmede ilk günden şart koşulmuştur; destekleyenler bunu alım gücü cinsinden dürüst bir belirleme olarak, eleştirenler ise şart koşulmuş bir artış düzeneği olarak okur.

Her iki görüş de kenarları yumuşatan bir bağlamda uzlaşır. TOKİ sosyal konuttur: fiyatlar piyasanın altında başlar, vadeler uzundur ve alıcı grubu gelir şartına tabidir; dolayısıyla düzenlemenin özü sömürü değil destektir. Yasaklayan taraftaki âlimler hükümlerini çoğu zaman ihtiyacın tanınmasıyla birlikte verir: alternatifi faizli banka konut kredisi olan bir aile için birçoğu TOKİ'yi daha hafif bir mesele sayar ve zaruret değerlendirmesi barınma için yatırıma göre daha geniş işler.

Pratikte TOKİ'yi değerlendiren Türk Müslümanın önünde üç yol vardır: izin veren âlimleri izleyip planı endekslenmiş değer koruma olarak almak; bu durumda değer koruma mantığı en doğrudan fiyat endekslerine uyduğu için maaş endeksleri yerine enflasyon göstergelerine endeksli planları tercih etmek; yasaklayan âlimleri izleyip toplamı sabit tasarruf finansman ya da katılım bankası alternatiflerine yönelmek; ya da bu alternatiflerin ailenin imkânlarına yetmediği durumlarda her iki görüşün de barınma için dile getirdiği zaruret gerekçesine dayanmak. Üçünü de dürüstçe kaydetmek, bu sayfanın var olma amacı olan tarafsız duruştur.