Kripto Para Türkiye'de Caiz mi?

Türkiye, lira değer kaybının ve genç, dijital okuryazarlığı yüksek nüfusun etkisiyle dünyada kripto benimsemenin en yüksek olduğu ülkelerden biri; dinî otoritesi de soruya çoğu ülkeden daha erken yanıt verdi. 2017'nin sonlarında Diyanet (Diyanet İşleri Başkanlığı), dijital paraların alım satımının şu an için İslam'a uygun olmadığını belirtti; gerekçe olarak spekülatif değerlemeyi, devlet güvencesi ve merkezî denetimin bulunmamasını ve yasa dışı faaliyetlerde kullanıma açık olmasını gösterdi. "Şu an için" ifadesi dikkat çekicidir: itirazlar özü değil, koşulları esas alarak kurulmuştur; koşullar değiştikçe sorunun güncelliğini koruması bundandır.

Diyanet'in görüşünün kısıtlayıcı okuması, küresel ölçekteki temkinli kesimle örtüşür: kripto değerleri spekülatif beklentiye dayanır, garar hem varlıkları hem de platformları kuşatır ve devletin ne arkasında durduğu ne de denetlediği bir araç, bir Müslümanın serveti için yetersiz bir maldır. Bu görüşü detaylandıran Türk ilahiyatçılar, kısa vadeli alım satıma ilişkin meysir analizini de ekler; bu analiz, Türk borsalarındaki bireysel davranışın büyük bölümünü tarif eder.

Uluslararası İslami finans âlimlerinin ve bazı Türk akademisyenlerin benimsediği müsamahakâr analiz, köklü kripto paraları mal olarak görür: sahip olunur, fiyatlanır, devredilir ve milyonlarca kişi tarafından kabul edilir; dolayısıyla spot mübadele için geçerli bir mülktür. Bu görüşe göre Bitcoin'i doğrudan satın alıp liranın değer kaybına karşı tutmak caizdir; olağan sınırlar geçerlidir: kaldıraç yok, türev ürün yok, sabit getirili borç verme yok, yalnızca köklü varlıklar. Para biriminin son yıllarda değerinin büyük bölümünü kaybettiği bir ülkede servet koruma argümanı, Zürih'tekinden farklı bir ağırlık taşır; bu kesimdeki âlimler bunu spekülasyon değil, meşru bir maslahat olarak değerlendirir.

Diyanet'in açıklamasından bu yana Türk hukuku iki kez yön değiştirdi. Nisan 2021'de merkez bankası kripto varlıkların ödeme aracı olarak kullanılmasını yasakladı; dolayısıyla mal ve hizmet bedelini kriptoyla ödemek hukuka aykırıdır. 2024'te Türkiye, Sermaye Piyasası Kurulu bünyesinde kripto varlık hizmet sağlayıcıları için bir lisans düzeni getirdi; böylece borsalar denetim altına alındı ve 2017 açıklamasının dayandığı denetim yokluğu itirazının bir kısmına yanıt verildi. Alım satım yasal ve vergili olmaya devam ediyor; ödemeler yasak olmaya devam ediyor. Her iki fıkıh görüşü de bu sınırlara uymayı şart koşar: müsamahakâr görüşün meşru kanal şartı lisanslı Türk platformları anlamına gelir ve hiç kimse yasağa rağmen ödemelerde kripto kullanamaz.

İki görüşün buluştuğu nokta artık tanıdık ve yüksek benimsemeli bir piyasada en çok önem taşıyan noktadır: kaldıraçlı ve marjin işlemler riba ve kabz (malı teslim alma) şartlarında başarısız olur, süresiz vadeli işlemler de onlarla birlikte geçersizdir, sabit getirili stake ve borç verme faizli mevduatı andırır ve garantili getiri vaat eden şemalar, fazladan adımlı dolandırıcılıktır; Türkiye bu dersi borsa çöküşleriyle pahalıya öğrendi. Görüş ayrılığı yalnızca köklü varlıkların kaldıraçsız spot olarak tutulmasıyla sınırlıdır.

Uygulamada: Diyanet'i izleyen bir Türk Müslümanı uzak durur ve tasarruflarını altınla (Türk uygulamasında köklü bir yeri vardır), katılım bankası hesaplarıyla ve taranmış hisse senetleriyle korur. Müsamahakâr âlimleri izleyen ise lisanslı borsaları kullanır, spot alım yapar, tüm getiri ve kaldıraç ürünlerinden kaçınır, vergi için kayıt tutar, ödeme yasağına uyar ve zekât tarihinde piyasa değerinin yüzde 2.5'i oranında zekât verir.