Kâr Payı ile Faiz: Katılım Hesabını Gerçekten Farklı Kılan Nedir?

Her katılım bankacısının bir aile yemeğinde duyduğu itiraz şu: katılım bankası, yan sokaktaki geleneksel bankayla hemen hemen aynı getiriyi verdi; bu, farklı bir şapka takmış faiz değil mi? Bu itiraz slogan değil, gerçek bir cevabı hak ediyor. Çünkü getirilerin benzerliği bir olgu ve dokuz Türk katılım bankası bugün bu cevabın var olduğu iddiasıyla halkın 4.3 trilyon lirasını yönetiyor. Kâr payı ile faiz arasındaki fark, rakamın büyüklüğünde değil. Fark; sözleşmenin ne olduğunda, hangi riski kimin taşıdığında ve aradaki sürede paraya ne olduğunda. Bu farklar gerçek, doğrulanabilir ve kesin biçimde anlaşılmaya değer.

İki farklı vaat

Faizli mevduat bankaya verilmiş bir borçtur: banka, parayla ne kazandığından bağımsız olarak size anaparanızı ve önceden belirlenmiş bir oranı borçludur. Getiri sözleşmeyle garanti edilir ve sonuçlardan bağımsızdır. Katılma hesabı ise bir mudarebe ortaklığıdır: siz sermayeyi koyarsınız, banka emeği koyar ve gerçekleşen kârın paylaşımı üzerinde anlaşırsınız; 90/10, 98/2, tabloda ne yazıyorsa. Banka size bir getiri borçlu değildir; havuzun fiilen kazandığından payınıza düşeni borçludur ve bu, vadede bilinir. Hayat Finans'ın bilgilendirme formu klasik paylaşımı alışılmadık bir açıklıkla ifade eder: sermaye zararını sermaye sahibi, emeğin karşılığını kaybetmeyi ise banka üstlenir. Türkiye uygulamasında kişi başına 1.2 milyon liraya kadar TMSF güvencesi pratikteki aşağı yönlü riski sınırlar ve çeşitlendirilmiş finansman havuzları normal koşullarda neredeyse hiç zarar yazmaz; ancak vaadin hukuki yapısı kategorik olarak farklıdır ve riba yasağının ele aldığı şey sonuç değil, bu yapıdır.

Paranın nereye gittiği de önemli

İkinci fark varlık tarafındadır. Katılma hesabınız, bankanın finansman portföyünü fonlar: murabaha ticareti ve varlık işlemleri, gerçek mallar, gerçek müşteriler; üstelik bankanın neyi finanse edebileceğine dair bir Danışma Komitesi'nin kuralları çerçevesinde. Faizli mevduat ise geleneksel bankanın bilançosu ne yapıyorsa onu fonlar; buna bir katılım komitesinin doğrudan reddedeceği araçlar da dahildir. Paranın yalnızca ne kazandırdığını değil, nerede çalıştığını da önemseyen tasarruf sahipleri için bu bir ayrıntı değildir. Meselenin büyük kısmı budur. Türkiye'deki her katılım bankası bu eleme sürecini BDDK'nın 2019 tarihli faizsiz bankacılık tebliği ve TKBB Merkezi Danışma Kurulu'nun sektör genelindeki standartları çerçevesinde, üyeleri adı kamuya açık âlimlerden oluşan komitelerle yürütür; denetim rehberimiz bu isimlerin kimler olduğunu ve neleri yayımladıklarını gösteriyor.

Peki getiriler neden benzer görünüyor?

Çünkü iki banka da aynı ekonomide faaliyet gösteriyor. Katılım bankasının havuz kârı Türk işletmelerini ve hane halklarını finanse etmekten gelir; Türkiye'nin her yerinde finansmanın fiyatı, geleneksel faizi belirleyen aynı enflasyonu, politika faizini ve kredi koşullarını yansıtır. Merkez bankasının faizi yüksek olduğunda murabaha kâr marjları yüksektir, havuzlar daha fazla kazanır ve kâr payı dağıtımları artar; faizler düştüğünde dağıtımlar da düşer. Piyasa oranlarıyla korelasyon gizli faizin kanıtı değildir; havuzun gerçek ekonomiyi finanse ettiğinin kanıtıdır. Sahiciliğin testi rakamların piyasadan ayrışıp ayrışmadığı değil, işleyişin gerçek olup olmadığıdır: getiriniz gerçekleşen havuz performansıyla değişiyor mu (değişiyor, bu yüzden vadede biliniyor), paylaşım sözleşmeye bağlı mı (en iyi bankalarda basılı tablolarla) ve finansman portföyü elemeden geçiyor mu (komite denetiminde). Bu üçünde de Türkiye sisteminin altyapısı, tek tek bankaların şeffaflık alışkanlıkları hakkında ne düşünülürse düşünülsün, gerçektir.

Kısaca terimler

• Kâr payı: mudinin, gerçekleşen havuz kârından sözleşmeyle belirlenen payı.
• Mudarebe: katılma hesaplarının dayandığı ortaklık sözleşmesi; bir taraf sermaye, diğer taraf emek getirir, kâr anlaşmaya göre paylaşılır.
• Katılma hesabı: katılım hesabının kendisi; cari hesap ise getiri sağlamayan hesaptır.
• Murabaha: finansman tarafındaki alım-satım sözleşmesi; havuzun kârının fiilen oluştuğu yer.
• Danışma komitesi: bankanın âlimlerden oluşan Danışma Komitesi; BDDK'nın 2019 tarihli tebliği uyarınca zorunludur.
• İcazet: fıkha uygunluk belgesi; TOM Bank, ürün başına bir tane yayımlayan tek bankadır.

Pratikte fark edeceğiniz farklar

• Getiriniz hesap açılışında vaat edilmez, vadede açıklanır; bankalar garanti yerine geçmiş dağıtımlara dayalı referans veya hesaplayıcı oranları gösterir.
• Paylaşım oranı sözleşmenin kendisidir: açılışta doğrulayın (Ziraat Katılım bunu hesap cüzdanınıza işler) ve ekran görüntüsünü alın, çünkü bu sizin icra edilebilir şartınızdır.
• Dağıtımlar havuz performansıyla dalgalanır; özellikle günlük vadelerde, tek bir günün portföy sonucu ödemeyi belirler.
• Erken bozma genellikle ceza oranı uygulamak yerine o vadenin kârının kaybedilmesine yol açar; Kuveyt Türk'ün limit dahilindeki çekimleri gibi istisnalar vardır.
• Geleneksel bankalardaki stopaj dilimleri aynen uygulanır: TL vadesine göre yüzde 17.5, 15 ve 10.

Dürüst artık

Fark pratikte bazen teoridekinden daha mı ince? Şeffaflıkta geri kalan bankalarda evet: oranını yalnızca bir hesaplayıcıda gösteren, gerçekleşen dağıtımları hiç yayımlamayan ve bir komite kararını görmenize asla izin vermeyen banka, geleneksel bir mevduatın istediği kör güvenin aynısını, üstüne bir uygunluk etiketi koyarak istiyor demektir. Kapsamımızın tablolarını basan, oranları sabitleyen, komite faaliyetlerini yayımlayan bankaları ödüllendirmesinin ve okurlarımıza basan bankalarla çalışmalarını söylememizin nedeni tam olarak bu; TOM Bank'ın ürün başına icazeti ile Vakıf Katılım'ın TKBB uyuşmazlık yolu şu an altın standarttır. Yapı sağlam; sektörün işi bunu kamuya açık biçimde kanıtlamaya devam etmek. Bu kanıtı kolaylaştıran hesapları seçin; başlangıç olarak banka hesapları sayfamızdaki yan yana şartlara ve katılım bankacılığı efsaneleri rehberimizde çürüttüğümüz yanlış inanışlara bakabilirsiniz.